Trong kỷ nguyên công nghệ số và trí tuệ nhân tạo (AI), môi trường học tập của học sinh không còn giới hạn trong lớp học truyền thống. Các nền tảng học tập trực tuyến, mạng xã hội, nhóm lớp online và công cụ số đã trở thành một phần quen thuộc của đời sống học đường. Cùng với những cơ hội mới, trường học số cũng đối mặt với một thách thức ngày càng rõ rệt: bắt nạt trên mạng.
Bắt nạt trên mạng (cyberbullying) không chỉ là những lời nói ác ý trên Internet, mà là hành vi sử dụng công nghệ số để đe dọa, xúc phạm, bôi nhọ hoặc cô lập người khác một cách có chủ đích và lặp lại. Trong bối cảnh trường học số, đây không còn là vấn đề bên lề, mà là một rủi ro cấu trúc của hệ sinh thái giáo dục số nếu thiếu định hướng và quản trị phù hợp.
Bắt nạt trên mạng là gì?
Bắt nạt trên mạng (cyberbullying) là hành vi sử dụng công nghệ số – như mạng xã hội, nền tảng học trực tuyến, ứng dụng nhắn tin, email hoặc trò chơi trực tuyến – để đe dọa, xúc phạm, bôi nhọ, cô lập hoặc gây tổn hại tâm lý cho người khác một cách có chủ ý và lặp lại.
Khác với bắt nạt truyền thống, bắt nạt trên mạng không bị giới hạn bởi không gian hay thời gian. Nạn nhân có thể bị tấn công ngay cả khi đã rời khỏi lớp học, khiến tác động tâm lý kéo dài và khó kiểm soát hơn.
Trong bối cảnh trường học số, nơi học sinh – giáo viên – nhà trường tương tác thường xuyên qua môi trường trực tuyến, bắt nạt trên mạng trở thành một thách thức nghiêm trọng đối với an toàn học đường và chất lượng giáo dục.
Vì sao bắt nạt trên mạng trở thành vấn đề nghiêm trọng trong trường học số?
Quá trình chuyển đổi số giáo dục mang lại nhiều cơ hội, nhưng cũng kéo theo những rủi ro mới nếu thiếu định hướng và chuẩn mực rõ ràng. Một số nguyên nhân chính gồm:
- Không gian học tập bị mở rộng: Học sinh tương tác với nhau không chỉ trong giờ học, mà cả ngoài giờ thông qua các nền tảng số. Điều này khiến hành vi bắt nạt có thể kéo dài 24/7 và khó kiểm soát hơn.
- Công nghệ khuếch đại tác động tiêu cực: Một bình luận xúc phạm, hình ảnh chế giễu hay video bịa đặt có thể lan truyền nhanh chóng, để lại hậu quả tâm lý nặng nề cho người bị bắt nạt.
- Thiếu năng lực công dân số: Nhiều học sinh chưa được trang bị đầy đủ kỹ năng ứng xử, trách nhiệm và đạo đức trong môi trường số, dẫn đến việc sử dụng công nghệ thiếu kiểm soát.
- Nhà trường chú trọng công nghệ hơn con người: Đầu tư nền tảng nhưng thiếu quy tắc ứng xử và giáo dục phòng ngừa.
Điều này cho thấy: trường học số không chỉ là bài toán hạ tầng, mà còn là bài toán văn hóa và năng lực số.
Các hình thức bắt nạt trên mạng trong trường học số
Trong môi trường học đường, bắt nạt trên mạng thường xuất hiện dưới các hình thức sau:
- Quấy rối trực tuyến (Harassment): Gửi tin nhắn, bình luận mang tính xúc phạm, đe dọa hoặc chế giễu liên tục trong nhóm lớp, diễn đàn học tập hoặc tin nhắn riêng.
- Bôi nhọ, hạ thấp danh dự (Denigration): Lan truyền tin đồn, chế ảnh, cắt ghép nội dung nhằm làm tổn hại uy tín và hình ảnh của bạn học.
- Giả mạo danh tính (Impersonation): Tạo tài khoản giả mạo để đăng nội dung sai lệch, gây hiểu lầm hoặc kích động mâu thuẫn trong cộng đồng học tập.
- Xâm phạm quyền riêng tư (Outing): Phát tán thông tin cá nhân, bài kiểm tra, tin nhắn riêng hoặc dữ liệu học tập mà không có sự đồng ý.
- Cô lập trong môi trường số (Exclusion): Cố ý loại trừ học sinh khỏi nhóm học tập online, hoạt động số hoặc không gian giao tiếp chung.
- Bắt nạt bằng công nghệ AI: Sử dụng AI để tạo deepfake, giả giọng nói hoặc nội dung bịa đặt, gây tổn hại nghiêm trọng đến danh dự và tâm lý người học.
Những hành vi này thường khó phát hiện hơn bắt nạt truyền thống, đặc biệt khi nhà trường thiếu công cụ giám sát và quy trình xử lý rõ ràng.
Tác động của bắt nạt trên mạng đến học sinh và nhà trường
Bắt nạt trên mạng không chỉ là vấn đề cá nhân, mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến hệ sinh thái giáo dục số.
Đối với học sinh
- Tăng nguy cơ lo âu, trầm cảm, mất tự tin
- Giảm động lực học tập, né tránh môi trường học trực tuyến
- Ảnh hưởng đến kết quả học tập và sự phát triển nhân cách
Đối với nhà trường
- Suy giảm môi trường học tập an toàn
- Mất niềm tin của phụ huynh và xã hội
- Chuyển đổi số thiếu bền vững, dễ “vỡ trận” khi xảy ra khủng hoảng
Vì vậy, xây dựng trường học số mà không giải quyết vấn đề bắt nạt trên mạng là một thiếu sót nghiêm trọng.
Trước những hệ lụy ngày càng phức tạp của bắt nạt trên mạng trong môi trường học đường, việc trang bị cho học sinh năng lực và quyền công dân số trở nên cấp thiết. Cuốn sách Giáo dục quyền công dân số ở trường phổ thông tiếp cận vấn đề này từ góc nhìn giáo dục, làm rõ mối quan hệ giữa hành vi trực tuyến, quyền – nghĩa vụ của người học và trách nhiệm của nhà trường trong kỷ nguyên số. Đây là tài liệu tham khảo hữu ích cho giáo viên, nhà quản lý giáo dục và phụ huynh khi xây dựng môi trường trường học số an toàn và nhân văn.
Bắt nạt trên mạng và năng lực công dân số trong trường học số
Trong mô hình trường học số, phòng chống bắt nạt trên mạng gắn chặt với việc phát triển năng lực công dân số cho người học.
Điều này bao gồm:
- Nhận thức về quyền và trách nhiệm khi tham gia môi trường số
- Kỹ năng giao tiếp tôn trọng, đồng cảm trong không gian trực tuyến
- Hiểu biết về đạo đức số, quyền riêng tư và an toàn dữ liệu
- Khả năng phản ứng, tìm kiếm hỗ trợ khi gặp hành vi bắt nạt
Đây cũng là những nội dung cốt lõi được nhấn mạnh trong các khung năng lực quốc tế như ISTE, DigComp hay các chiến lược giáo dục số quốc gia.
Giải pháp phòng chống bắt nạt trên mạng trong trường học số
Để giải quyết vấn đề này một cách bền vững, nhà trường cần tiếp cận tổng thể và có hệ thống, thay vì xử lý tình huống riêng lẻ.
Một số giải pháp trọng tâm:
- Xây dựng bộ quy tắc ứng xử số cho học sinh, giáo viên và phụ huynh
- Tích hợp giáo dục công dân số vào chương trình học chính khóa
- Đào tạo giáo viên nhận diện và xử lý bắt nạt trên mạng
- Thiết lập kênh phản ánh an toàn, bảo mật cho học sinh
- Kết hợp công nghệ và sư phạm, tránh phụ thuộc hoàn toàn vào giám sát kỹ thuật
Quan trọng nhất, nhà trường cần khẳng định rõ: chuyển đổi số không đồng nghĩa với buông lỏng giá trị giáo dục.
Kết luận
Trong bối cảnh trường học số và AI phát triển mạnh mẽ, bắt nạt trên mạng đã trở thành một thách thức giáo dục nghiêm trọng. Việc giải quyết vấn đề này không thể chỉ dựa vào kỷ luật hay công nghệ giám sát, mà cần một cách tiếp cận giáo dục toàn diện. Trường học số bền vững phải đặt con người làm trung tâm, trang bị năng lực công dân số và xây dựng văn hóa học tập an toàn. Khi đó, công nghệ mới thực sự phục vụ cho việc học, thay vì trở thành nguồn gây tổn thương.