Trong các vụ án hình sự gây chết người, “ngộ sát” là một khái niệm thường xuyên được nhắc đến trên báo chí và trong đời sống, nhưng lại dễ bị hiểu sai. Không ít người cho rằng hễ gây ra cái chết thì đều là giết người và phải chịu mức án nghiêm khắc nhất. Thực tế, pháp luật hình sự phân biệt rất rõ giữa giết người và ngộ sát, dựa trên yếu tố lỗi và ý chí chủ quan của người thực hiện hành vi.
Vậy ngộ sát là gì, cấu thành tội phạm ra sao, người phạm tội có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự ở mức nào? Và vì sao trong nhiều vụ án, cùng một hành vi gây chết người nhưng có người bị kết án rất nặng, có người lại được giảm nhẹ, thậm chí được tuyên vô tội?
Ngộ sát là gì theo pháp luật hình sự Việt Nam?
Hiện nay, Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) không có điều khoản riêng định nghĩa thuật ngữ “ngộ sát”. Tuy nhiên, trong thực tiễn pháp lý và cách hiểu phổ biến, ngộ sát được dùng để chỉ tội vô ý làm chết người.
Nói một cách dễ hiểu:
Ngộ sát là hành vi gây ra cái chết cho người khác nhưng người thực hiện không có ý định tước đoạt mạng sống của nạn nhân.
Người gây ra hậu quả chết người:
- Hoặc không thấy trước hành vi của mình có thể dẫn đến cái chết, dù lẽ ra phải thấy trước
- Hoặc thấy trước hậu quả nhưng quá tự tin cho rằng hậu quả đó sẽ không xảy ra hoặc có thể ngăn chặn được
Chính yếu tố lỗi vô ý là dấu hiệu then chốt để phân biệt ngộ sát với tội giết người.
Cấu thành tội vô ý làm chết người (ngộ sát) theo Bộ luật Hình sự
Để một hành vi được xác định là tội vô ý làm chết người (ngộ sát), cơ quan tiến hành tố tụng phải chứng minh đầy đủ bốn yếu tố cấu thành tội phạm. Việc thiếu một trong các yếu tố này có thể dẫn đến thay đổi tội danh hoặc không đủ căn cứ truy cứu trách nhiệm hình sự.
Theo Điều 128 BLHS 2015, tội vô ý làm chết người có các yếu tố cấu thành sau:
Chủ thể của tội phạm
- Người từ đủ 16 tuổi trở lên
- Có năng lực trách nhiệm hình sự
- Là chủ thể thường, tức bất kỳ cá nhân nào đáp ứng điều kiện pháp luật đều có thể trở thành chủ thể của tội phạm này
Khách thể của tội phạm
- Quan hệ nhân thân gắn liền với quyền sống của con người
- Đối tượng bị xâm phạm là con người đang sống
Mặt chủ quan của tội phạm (điểm mấu chốt để phân biệt với giết người)
Người phạm tội không có ý chí tước đoạt mạng sống của nạn nhân, mà thực hiện hành vi với lỗi vô ý, gồm hai dạng:
- Vô ý do cẩu thả:
Không thấy trước hậu quả chết người dù trong hoàn cảnh cụ thể phải thấy trước hoặc có thể thấy trước.- Vô ý do quá tự tin:
Đã thấy trước khả năng xảy ra hậu quả chết người nhưng tin rằng hậu quả đó sẽ không xảy ra hoặc có thể ngăn chặn được.
Chính việc thiếu ý chí giết người là căn cứ để pháp luật không coi hành vi này là tội giết người.
Mặt khách quan của tội phạm
- Có hành vi vô ý (hành động hoặc không hành động)
- Có hậu quả chết người
- Có mối quan hệ nhân quả trực tiếp giữa hành vi và hậu quả
Nếu hậu quả chết người chưa xảy ra, hành vi chưa cấu thành tội vô ý làm chết người.
Người phạm tội ngộ sát bị truy cứu trách nhiệm hình sự ở mức nào?
Lưu ý: Các mức hình phạt dưới đây được tóm lược theo các khung hình phạt của BLHS 2015, không trích dẫn nguyên văn điều luật.
Tội vô ý làm chết người (Điều 128 BLHS 2015)
- Khung hình phạt cơ bản:
Người phạm tội bị phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 01 năm đến 05 năm. - Khung hình phạt tăng nặng:
Trường hợp hành vi vô ý làm chết từ 02 người trở lên, người phạm tội bị phạt tù từ 03 năm đến 10 năm.
Quy định này cho thấy pháp luật Việt Nam đánh giá rất nghiêm khắc hậu quả chết người, dù hành vi được thực hiện với lỗi vô ý.
Ngộ sát do vi phạm quy tắc nghề nghiệp hoặc quy tắc hành chính (Điều 129 BLHS 2015)
Trong một số trường hợp, cái chết của nạn nhân xuất phát từ việc người phạm tội không tuân thủ các quy tắc bắt buộc trong nghề nghiệp hoặc quản lý hành chính, như: an toàn lao động, an toàn giao thông, quy trình chuyên môn.
- Khung cơ bản: phạt tù từ 01 năm đến 05 năm
- Khung tăng nặng (làm chết từ 02 người): phạt tù từ 05 năm đến 12 năm
- Ngoài ra, người phạm tội còn có thể bị cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 đến 05 năm
Trách nhiệm dân sự và hệ quả pháp lý khác
Ngoài hình phạt hình sự, người phạm tội ngộ sát còn phải thực hiện trách nhiệm bồi thường thiệt hại dân sự, bao gồm:
- Chi phí cứu chữa, mai táng
- Bồi thường tổn thất tinh thần cho thân nhân người bị hại
- Nghĩa vụ cấp dưỡng (nếu có)
Việc tự nguyện bồi thường, khắc phục hậu quả là căn cứ quan trọng để được xem xét giảm nhẹ hình phạt.
Khi nào người phạm tội ngộ sát được giảm nhẹ trách nhiệm hình sự?
Lưu ý: Các tình tiết dưới đây được nhóm lại và diễn giải từ khoản 1 Điều 51 BLHS 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) nhằm giúp người đọc nhận diện nhanh các căn cứ giảm nhẹ, không trích nguyên văn điều luật.
Nhóm 1: Chủ động khắc phục hậu quả
- Ngăn chặn hoặc làm giảm bớt hậu quả
- Tự nguyện bồi thường, sửa chữa thiệt hại
Nhóm 2: Hoàn cảnh phạm tội đặc biệt
- Vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng
- Vượt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết
- Vượt quá mức cần thiết khi bắt giữ người phạm tội
- Bị kích động tinh thần do hành vi trái pháp luật của nạn nhân
- Bị đe dọa, cưỡng bức
- Hoàn cảnh đặc biệt khó khăn không do mình tự gây ra
Nhóm 3: Mức độ nguy hiểm của hành vi không cao
- Phạm tội lần đầu, thuộc trường hợp ít nghiêm trọng
- Thiệt hại chưa lớn
- Phạm tội do lạc hậu, hạn chế nhận thức khách quan
Nhóm 4: Nhân thân người phạm tội
- Phụ nữ có thai
- Người từ đủ 70 tuổi trở lên
- Người khuyết tật nặng hoặc đặc biệt nặng
- Người có bệnh làm hạn chế khả năng nhận thức hoặc điều khiển hành vi
- Người có thành tích xuất sắc, có công với cách mạng
- Thân nhân liệt sĩ
Nhóm 5: Thái độ sau khi phạm tội
- Tự thú
- Thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải
- Hợp tác tích cực với cơ quan tiến hành tố tụng
- Lập công chuộc tội
Ngộ sát dưới góc nhìn so sánh: pháp luật Hoa Kỳ
Trong hệ thống pháp luật Hoa Kỳ, hành vi gây chết người được phân chia thành nhiều cấp độ, phản ánh mức độ lỗi và nguy hiểm cho xã hội.
- Giết người cấp độ I: hành vi có chủ đích, có kế hoạch từ trước
- Giết người cấp độ II: hành vi cố ý giết người nhưng không có sự chuẩn bị trước
- Ngộ sát (Manslaughter): hành vi gây chết người do lỗi vô ý hoặc do sự liều lĩnh nghiêm trọng
Tội ngộ sát tại Hoa Kỳ thường áp dụng cho các trường hợp như:
- Lái xe trong tình trạng say rượu
- Bất cẩn trong việc chăm sóc người phụ thuộc
- Vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ pháp lý dẫn đến hậu quả chết người
Việc phân chia này cho thấy pháp luật hiện đại ngày càng chú trọng đến yếu tố con người, thay vì chỉ dựa trên hậu quả.
Ngộ sát dưới góc nhìn thực tiễn xét xử: vì sao nên tham khảo Unlawful Killings?
Trong pháp luật hình sự, ngộ sát (vô ý làm chết người) được xác định bằng các yếu tố cấu thành và khung hình phạt tương đối rõ ràng. Tuy nhiên, trong thực tiễn xét xử, ranh giới giữa vô ý và cố ý, giữa tội danh và sự khoan dung của pháp luật, không phải lúc nào cũng rạch ròi như điều khoản quy định.
Đó là lý do vì sao, bên cạnh việc hiểu đúng ngộ sát là gì theo Bộ luật Hình sự Việt Nam, người học luật và người hành nghề luật thường cần tiếp cận thêm cách các hệ thống pháp luật khác xử lý những tình huống gây chết người trong thực tế.
Unlawful Killings – Những phiên xử ám ảnh tại Tòa Hình sự Trung ương Anh cung cấp một góc nhìn như vậy. Cuốn sách không nhằm giải thích điều luật, mà dẫn người đọc đi qua sáu vụ án có thật, được trình bày từ góc nhìn của thẩm phán, nơi việc phân định trách nhiệm hình sự phụ thuộc rất nhiều vào ý định, trạng thái tâm lý, hoàn cảnh phạm tội và cách xã hội nhìn nhận hành vi đó.
Trong sáu “vụ xử” được kể lại, có những tình huống rất gần với khái niệm ngộ sát:
- Một thiếu niên lái xe quá tốc độ khiến bạn mình tử vong – hành vi liều lĩnh, không có ý định giết người, tương đồng với tội vô ý làm chết người trong pháp luật Việt Nam.
- Một người lính mắc PTSD sát hại vợ – đặt ra câu hỏi liệu bệnh lý tâm thần có làm thay đổi bản chất của hành vi phạm tội.
- Một người phụ nữ giết chồng bạo hành – hành vi cố ý, nhưng lại được tuyên vô tội vì sự thương cảm của bồi thẩm đoàn.
Những vụ án này không nhằm so sánh hệ thống pháp luật, mà gợi mở cho người đọc luật một vấn đề cốt lõi: không phải mọi hành vi gây chết người đều có thể được nhìn nhận giống nhau, và việc đánh giá ngộ sát trong thực tiễn luôn đòi hỏi cái nhìn vượt ra ngoài cấu trúc khô cứng của điều luật.
Chính vì vậy, Unlawful Killings là tài liệu tham khảo phù hợp cho những ai muốn hiểu sâu hơn bản chất của tội ngộ sát, chuẩn bị tư duy cho những tình huống phức tạp có thể gặp trong tương lai, thông qua việc quan sát cách một nền tư pháp khác đối diện với những câu hỏi khó của công lý.
Kết luận
Ngộ sát không chỉ là một thuật ngữ pháp lý, mà còn là điểm giao thoa giữa luật pháp, đạo đức, hoàn cảnh và lòng trắc ẩn của con người. Hiểu đúng về ngộ sát giúp chúng ta tránh đánh đồng mọi hành vi gây chết người, từ đó nhìn nhận các vụ án hình sự một cách công bằng và thấu đáo hơn. Bởi trong nhiều phiên tòa, câu hỏi quan trọng nhất không đơn thuần là ai đã gây ra cái chết, mà là người đó đã hành động với ý chí, nhận thức và hoàn cảnh như thế nào.