Trong những năm gần đây, khái niệm trường học số xuất hiện ngày càng nhiều trong các văn bản chính sách, hội thảo giáo dục và chiến lược chuyển đổi số của các cơ sở giáo dục. Tuy nhiên, trên thực tế, không ít nhà trường vẫn loay hoay trong quá trình triển khai: đầu tư hạ tầng công nghệ nhưng hiệu quả dạy học không cải thiện rõ rệt; triển khai nền tảng số nhưng giáo viên sử dụng cầm chừng; hoặc lo ngại trước sự xâm nhập ngày càng mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo (AI) vào hoạt động học tập.
Trong bối cảnh đó, câu hỏi cốt lõi không còn là có nên xây dựng trường học số hay không, mà là:
Trường học số là gì, và cần chuẩn bị những gì để xây dựng trường học số đúng hướng trong kỷ nguyên AI?
Trường học số là gì?
Trường học số (digital school) không đơn thuần là một ngôi trường được trang bị máy tính, bảng tương tác, phần mềm học trực tuyến hay hệ thống quản lý học tập (LMS). Cũng không đồng nghĩa với việc chuyển một phần hoạt động dạy học sang môi trường online.
Về bản chất, trường học số là một mô hình tổ chức và quản trị giáo dục, trong đó công nghệ số được tích hợp có hệ thống vào:
- Dạy học và đánh giá
- Quản lý học sinh và giáo viên
- Ra quyết định quản trị
- Xây dựng môi trường học tập an toàn, có trách nhiệm trong không gian số
Mục tiêu cuối cùng không phải là “số hóa hoạt động”, mà là nâng cao chất lượng giáo dục và phát triển năng lực người học trong bối cảnh xã hội số và AI.
Ba đặc trưng cốt lõi của trường học số gồm:
- Lấy người học làm trung tâm, thay vì lấy công nghệ làm trung tâm
- Ra quyết định dựa trên dữ liệu, không dựa vào cảm tính hay phong trào
- Công nghệ phục vụ mục tiêu giáo dục, chứ không thay thế vai trò của con người
Như vậy, trường học số trước hết là vấn đề quản trị giáo dục, sau đó mới là vấn đề công nghệ.
Vì sao trường học số trở thành yêu cầu tất yếu trong kỷ nguyên AI?
Sự phát triển nhanh chóng của AI đã làm thay đổi căn bản cách học sinh tiếp cận tri thức. Các công cụ AI có thể hỗ trợ viết, phân tích, dịch thuật, giải bài tập hay mô phỏng thí nghiệm với tốc độ và độ chính xác ngày càng cao. Công nghệ không còn nằm ngoài cổng trường, mà đã hiện diện trong túi áo học sinh, trong bài tập về nhà và trong quá trình tự học hằng ngày.
Nếu không có mô hình trường học số với định hướng rõ ràng, nhà trường rất dễ rơi vào hai cực đoan:
- Cấm đoán công nghệ và AI, dẫn đến khoảng cách ngày càng lớn giữa nhà trường và đời sống số của học sinh
- Buông lỏng quản lý, khiến việc sử dụng công nghệ trở nên tùy tiện, thiếu kiểm soát về đạo đức, dữ liệu và liêm chính học thuật
Trong bối cảnh đó, trường học số không phải là hệ quả của AI, mà là điều kiện để quản trị AI trong giáo dục. Chỉ khi có một hệ sinh thái học tập số được thiết kế bài bản, nhà trường mới có thể hướng dẫn học sinh sử dụng AI một cách có trách nhiệm, sáng tạo và phù hợp với mục tiêu giáo dục.
Mô hình & quản trị trong trường học số
Khi nói đến mô hình trường học số, nhiều cơ sở giáo dục vẫn mặc định đây là bài toán hạ tầng. Cách tiếp cận này tuy cần thiết, nhưng chưa đủ.
Mô hình thiên về hạ tầng và công nghệ
Tập trung vào thiết bị, phần mềm, LMS, cơ sở dữ liệu. Ưu điểm là dễ triển khai, dễ đo lường. Tuy nhiên, nếu thiếu định hướng sư phạm và quản trị, mô hình này dễ trở thành “chuyển đổi số hình thức”.
Mô hình lấy người học làm trung tâm
Công nghệ được sử dụng để cá nhân hóa học tập, hỗ trợ học sinh tự đặt mục tiêu, theo dõi tiến độ và phản tư. Vai trò giáo viên chuyển từ “truyền đạt” sang “tổ chức và dẫn dắt học tập”.
Mô hình dựa trên khung năng lực
Nhà trường định hướng tích hợp công nghệ dựa trên các khung năng lực số, công dân số hoặc tiêu chuẩn quốc tế. Khi đó, công nghệ trở thành phương tiện để phát triển năng lực toàn diện, chứ không phải mục tiêu tự thân.
Điểm chung của các mô hình bền vững là: quản trị đi trước, công nghệ đi sau.
Dạy học & công nghệ trong trường học số
Trường học số đòi hỏi sự thay đổi đồng thời ở chương trình, phương pháp và đánh giá. Công nghệ không còn chỉ để “trình chiếu” hay “giao bài online”, mà cần được sử dụng để:
- Thiết kế các hoạt động học tập tích cực, khám phá và dự án
- Hỗ trợ cá nhân hóa nhịp độ và lộ trình học tập
- Thu thập và phân tích dữ liệu học tập để điều chỉnh dạy học
- Kết hợp AI như một công cụ hỗ trợ tư duy, thay vì công cụ “làm thay”
Điều này đòi hỏi giáo viên không chỉ có kỹ năng công nghệ, mà quan trọng hơn là năng lực sư phạm số – biết khi nào nên dùng, dùng để làm gì và dùng như thế nào cho đúng mục tiêu giáo dục.
Công dân số & quản trị rủi ro: Nền tảng đạo đức của trường học số
Một trường học số không thể chỉ tập trung vào hiệu quả học tập mà bỏ qua rủi ro xã hội và đạo đức trong môi trường số. Đây chính là điểm nhiều mô hình chuyển đổi số hiện nay còn thiếu.
Dấu chân số
Học sinh cần hiểu rằng mọi hành vi trên môi trường số đều để lại dấu vết. Việc đăng tải, chia sẻ hay sử dụng dữ liệu cá nhân không chỉ là vấn đề kỹ thuật, mà liên quan đến quyền riêng tư và an toàn lâu dài.
Bắt nạt trên mạng
Không gian số mở rộng môi trường học tập, nhưng cũng mở rộng nguy cơ bạo lực tinh thần. Trường học số cần có cơ chế phát hiện, phòng ngừa và can thiệp đối với bắt nạt trên mạng, thay vì coi đây là “việc ngoài nhà trường”.
Hiểu biết truyền thông và tin giả
Trong kỷ nguyên AI, ranh giới giữa thật và giả ngày càng mờ. Giáo dục hiểu biết truyền thông giúp học sinh biết kiểm chứng thông tin, nhận diện nội dung thao túng và không bị cuốn theo thuật toán.
Đạo đức AI
Việc sử dụng AI trong học tập đặt ra những câu hỏi mới về liêm chính học thuật, quyền tác giả, trách nhiệm và sự phụ thuộc vào công nghệ. Trường học số cần giúp học sinh hiểu AI là công cụ hỗ trợ tư duy, không phải sự thay thế cho tư duy.
Những nội dung này không nên được dạy như các bài học rời rạc, mà cần được tích hợp xuyên suốt trong chương trình và văn hóa nhà trường.
Trường học Việt Nam cần chuẩn bị gì?
Trong bối cảnh Việt Nam, xây dựng trường học số không thể sao chép nguyên xi các mô hình quốc tế. Cách tiếp cận phù hợp là adopt và adapt: tiếp thu nguyên tắc cốt lõi, đồng thời điều chỉnh theo điều kiện thực tiễn.
Nhà trường cần bắt đầu từ:
- Nhận thức và tư duy quản trị
- Phát triển đội ngũ và văn hóa học tập số
- Xây dựng chính sách, quy định và chuẩn mực sử dụng công nghệ
- Sau đó mới đến hạ tầng và công cụ
Trường học số chỉ thực sự có ý nghĩa khi công nghệ phục vụ con người, chứ không phải khi con người chạy theo công nghệ.
Trong bối cảnh đó, các tài liệu tiếp cận giáo dục số từ góc độ quyền, trách nhiệm và đạo đức của người học trở nên đặc biệt quan trọng đối với nhà quản trị và đội ngũ giáo viên. Cuốn Giáo dục quyền công dân số ở trường phổ thông cung cấp một khung tham chiếu hệ thống về công dân số, giúp nhà trường nhìn nhận trường học số không chỉ như một không gian công nghệ, mà như một môi trường giáo dục cần được quản trị bằng giá trị, chuẩn mực và năng lực xã hội số. Đây có thể được xem là tài liệu nền tảng để chuẩn bị nhận thức cho đội ngũ, trước khi triển khai các chương trình chuyển đổi số và tích hợp AI trong dạy học.
Kết luận
Trường học số không phải là đích đến, mà là một chiến lược phát triển giáo dục trong kỷ nguyên AI. Việc xây dựng trường học số đòi hỏi tầm nhìn dài hạn, năng lực quản trị và sự chuẩn bị nghiêm túc về con người, chương trình và giá trị giáo dục.
Trong một thế giới mà công nghệ thay đổi từng ngày, điều quan trọng nhất không phải là trường học có bao nhiêu thiết bị, mà là trường học đã sẵn sàng dẫn dắt người học trở thành những công dân số có trách nhiệm hay chưa. Chỉ khi đó, trường học số mới thực sự góp phần nâng cao chất lượng giáo dục và phát triển bền vững.